فرزندآوری، در حال کم شدن است

برخی از سرفصل های مباحث مطرح شده در این نشست دانش افزایی عبارت بود از؛ مسئله کاهش باروری و جوانی جمعیت، سیاست ها و دوره های جمعیتی، سیاست های کلی جمعیت مصوب سال ۱۳۹۳، معرفی و طبقه بندی مواد قانونی حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، قانون پنج ساله هفتم پیشرفت کشور و … 
مجید حسینی نثار، رییس گروه پژوهش و آینده نگری مرکز آموزش و پژوهش سازمان مدیریت و برنامه ریزی گیلان به عنوان سخنران این نشست با ارایه مطالبی به نقد و بررسی سیاست های جمعیتی در ایران با تاکید بر قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت پرداخت و گفت: مطالعات انجام شده در مورد آینده تحولات باروری در ایران، نشان می‌دهد، افراد متولد شده در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ (اوج تولد‌های دهه‌های اخیر) به تدریج از مرحله ازدواج و فرزندآوری عبور می‌کنند و به اصطلاح توان درونی جمعیت، در حال کم شدن است و با روند فعلی انتظار می‌رود نرخ باروری، در کمتر از حد جایگزینی(۲,۱) تثبیت گردد. 
وی گفت: در سال ۱۳۶۵، از میان ۱۰ میلیون زن متأهل در سن باروری، حدود ۲ میلیون تولد ثبت شده بود، اما اکنون با ۱۶ میلیون زن متأهل، کمتر از یک میلیون تولد سالانه داریم. این کاهش شدید زاد و ولد یک هشدار جدی برای آینده کشور است و نیاز به مداخله هوشمندانه و علمی دارد. 
وی ادامه داد: چنانکه کاهش سریع نرخ باروری از ۵,۶ فرزند به ازای هر زن به طور متوسط در دهه ۶۰ به حدود ۱.۶ فرزند به ازای هر زن در سال ۱۴۰۲ در طول تاریخ کشور بی‌سابقه است. گزارش‌های آماری حکایت از این دارد که از سال ۱۳۹۴ با به تأخیر انداختن فرزندآوری به سنین بالاتر، تعداد تولد‌ها با شیب تقریبا تندی شروع به کاهش کرده و در سال ۱۴۰۲ تعداد موالید کشور (۱,۰۵۷,۹۵۸) نسبت به سال ۱۳۹۴ (۱,۵۷۰,۲۱۹) کاهشی بیش از ۳۲ درصدی (کاهش بیش از ۵۱۰ هزار تولد) را به همراه داشته است. در سال ۱۴۰۳، تعداد ۹۷۹,۹۲۳ واقعه تولد در ایران ثبت شده است که برای اولین بار از سال ۱۳۴۴ به کمتر از یک میلیون نفر رسیده و نشان‌دهنده کاهش ۷ درصدی نسبت به سال ۱۴۰۲ است.
حسینی نثار با بیان اینکه پیامد این وضعیت، منجر به کاهش جوانی جمعیت درکشور شده است، ادامه داد: این وضعیت به گونه ای است که  ایران مرحله انتقال ساختار سنی از جوانی به میانسالی را تجربه کرده و در آستانه سالمندی جمعیت قرار دارد و میانگین سنی جمعیت به ۳۵ سال رسیده است. 
وی با اشاره به میانگین سن والدین تصریح کرد: میانگین سن مادران در اولین فرزندآوری ۲۷.۵ و در پدران ۳۲.۳ است. همچنین میانگین فاصله زمانی بین ازدواج تا تولد نخستین فرزند به ۴,۳ سال رسیده که نشان‌دهنده افزایش زمان تصمیم‌گیری زوج‌ها برای فرزندآوری در سال‌های نخست زندگی مشترک است.
به اعتقاد ایشان، می‌توان پیش‌بینی کرد که در صورت تداوم تحولات جمعیتی، در سه دهه آینده یک جامعه کاملاً سالمند داشته باشیم که می‌تواند پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی به دنبال داشته باشد. چرا که جمعیت جوان، نیروی فعال آینده کشور است و توسعه و بالندگی اقتصادی، بهروزی و رفاه اجتماعی مطلوب در گروی  کارایی، تلاش و خلاقیت آن ها است.
وی در بخشی دیگر از صحبت های خود گفت: با توجه به تغییرات در سیاست گذاری های جمعیتی و تاثیر آن بر جمعیت، 
می توان از چهار دوره جمعیتی نام برد :دوره اول: انفجار جمعیت( دهه ۶۰)، دوره دوم: فرزند کمتر، زندگی بهتر( دهه ۷۰)، دوره سوم: مخالفت با شعار فرزند کمتر( دهه ۸۰) و دوره چهارم: افزایش جمعیت، اولویت اول سیاست های کلی کشور( دهه ۹۰ تا کنون)
رییس گروه پژوهش و آینده نگری مرکز آموزش و پژوهش سازمان مدیریت و برنامه ریزی گیلان با تاکید بر اینکه این موضوع در ایران به عنوان یک مسئله جدی مطرح است و قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت نیز برای مقابله با آن تصویب شده است، گفت: البته قانون جوانی جمعیت با هدف افزایش نرخ باروری و جمعیت جوان در ایران تصویب شده، اما این قانون با چالش‌ها و انتقاداتی در زمینه اجرا و کارآمدی روبرو است. برخی معتقدند این قانون به اندازه کافی جامع نیست و مشکلات ساختاری در زمینه اجرا و هماهنگی بین نهادهای مرتبط وجود دارد. همچنین، برخی، مشوق‌های اقتصادی و حمایت‌های مالی آن را ناکافی و فاقد جذابیت لازم برای تشویق به فرزندآوری ارزیابی می‌کنند.
وی پس از ارایه مطالب و آمار مرتبط، در بخش پایانی نشست نیز به پرسش های مطرح شده از سوی حاضران پاسخ گفت و پیشنهادها و راهکارهای زیر را مطرح کرد:
۱- تعریف دستگاه متولی جهت پایش و ارزیابی نظارت بر روند اجرای قانون.
۲- گزارش دهی مستمر و شفاف از اجرای قانون و عملکرد دستگاه های اجرایی به نهادهای مرتبط.
۳- تعیین اهداف کمی برای سیاست های جمعیتی و تعیین زمان مشخص برای تحقق اهداف.
۴- توجه بیشتر به خانواده های فاقد فرزند و یا تک فرزند به جای توجه ویژه به خانواده های دارای فرزند سوم و بیشتر.
۵- تامین اقلام ضروری و اساسی کودکان از جمله پوشک، شیرخشک و داروهای مختلف.
۶ -تامین اعتبار لازم در خصوص امتیازات پیش بینی شده در قانون از جمله تسهیلات ازدواج، فرزندآوری، بیمه درمانی، مسکن و غیره.
۷- تاکید بر ساز و کار  استانی اجرای قانون جوانی جمعیت و حمایت از خانواده ها و نظارت بر اجرای آن.
۸- تاکید و توجه بیشتر بر ابعادی از جمله مهاجرت جوانان به عنوان یکی از عوامل مهم جمعیتی و جوانی جمعیت.
۹-  استفاده از تجربیات جهانی در مورد جوانی جمعیت و فرزندآوری( به کار بردن سیاست های چندوجهی و تلفیقی)
۱۰- ترویج و تشویق برابری جنسیتی در بازار کار و خانواده که منجر به افزایش فرزندآوری می شود(مانند نروژ).
۱۱- اختصاص مشوق های قانونی اعم از مالی و غیره برای کسانی که امکان فرزندآوری ندارند، اما می توانند حمایت کنند مانند صاحبخانه در مورد اجاره خانه به خانواده های با جمعیت بالا یا مواردی از این دست.
۱۲- اختصاص کمک هزینه تولد به خانواده ها( مادران)( مثلاً پرداخت ۴۲۰ هزار ین معادل ۳۰۰۰ دلار آمریکا در ژاپن)
۱۳- اختصاص حقوق ماهانه برای تولد هر فرزند( مانند آنچه در آلمان اجرا می شود، پرداخت ۲۵۰ یورو از بدو تولد تا ۱۸ سالگی یا در کره جنوبی، کمک هزینه ماهیانه به میزان ۶۰۰ هزار وون (۴۵۳ دلار) برای هر کودک به مدت هفت سال معادل ۵۰.۴ میلیون وون معادل ۳۸ هزار دلار و یا مانند سوییس بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ فرانک در ماه تا ۱۶ سالگی فرزند).
۱۴- اعمال سیاست های منطقه و توزیع متناسب جمعیت بر اساس آمایش سرزمین( مانند آنچه تحت عنوان « شهر دانش» در شمال سوئد انجام شده و یا مانند تشویق به سکونت در مناطق کم جمعیت در آلمان.
۱۵- آموزش به خانواده ها برای تقسیم کار در خانواده و افزایش مشارکت و مسوولیت پذیری مردان در کارهای مربوط به خانه و نگهداری کودک به ویژه در مورد زنان شاغل.
۱۶- اعمال تخفیف های مالیاتی موثر پس از ازدواج و یا تولد فرزند( مانند سیستم ترکیب طبقات مالیاتی زوجین در آلمان).
۱۷- گسترش مهد کودک های رایگان و یا ارزان و خدمات گسترده نگهداری کودک مانند کشورهای مختلف و یا خدمات مراقبت در خانه توسط پرستارهای کودک(مانند فرانسه).
۱۸-کنترل و کاهش بار اقتصادی ناشی از هزینه های آموزش کودکان از خانواده ها.
۱۹- حمایت از خانواده های تک والد، کم درآمد و آسیب پذیر(مانند فرانسه).
۲۰-ارایه حمایت های کافی در زمینه مسکن مانند وام های خرید با بهره پایین و اقساط بلند مدت، ارایه یارانه اجاره مسکن و تسهیلات ساخت